Phân tích tác phẩm hạnh phúc của một tang gia của Vũ Trọng Phụng

Đề bài: Nghệ thuật trào phúng thể hiện trong đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia (số đỏ) của tác giả Vũ Trọng Phụng.

Gợi ý: Số đỏ là cuốn tiểu thuyết trào phúng của nhà văn Vũ Trọng Phụng, thể hiện một phong cách sáng tạo độc đáo của nhà văn. Để làm rõ nghệ thuật trào phúng trong đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia, HS cần trình bày những nội dung sau:

a. Nghệ thuật tạo mâu thuẫn trào phúng.

– Nhan đề có sự mâu thuẫn giữa hai khái niệm: hạnh phúc và tang gia.

– Tình huống truyện: Mâu thuẫn giữa việc có người thân qua đời với niềm hạnh phúc của mỗi người trong gia đình.

– Cảnh đám tang: Mâu thuẫn giữa hình thức và nội dung: hình thức to tát, sang trọng, đầy đủ, chu toàn; nội dung trống rỗng, vô cảm, lạnh lùng.

b. Nghệ thuật xây dựng chân dung trào phúng.

– Chân dung cá nhân:

+ Cụ cố Hồng: con trai người chết, mơ được thể hiện và nghe những lời trầm trồ khen ngợi của thiên hạ.

+ Cậu tú Tân: lăng xăng đạo diễn, bắt mọi người phải làm bộ dạng đau thương để chụp hình, tạo nên một hình thức giả tạo.

+ Ông Phán mộc sừng: khóc mãi không thôi nhưng vừa khóc vừa dúi cho Xuân Tóc Đỏ tờ giấy năm đồng gấp tư.

+ Cô Tuyết: khuôn mặt mang một vẻ buồn lãng mạn nhưng thực chất là vì khôn thấy tình nhân đến dự đám tang.

– Chân dung đám đông:

+ Những người bạn thân của cụ cố Hồng, giới trí thức thượng lưu, những ông tai to mặt lớn đến đám tang để khoe huân chương và nhìn trộm con gái của bạn mình.

+ Giai thanh gái lịch: đi sau quan tài có bộ mặt nghiêm chỉnh nhưng thực chất là họ đang chim nhau, cười tình với nhau, bình phẩm nhau, chê bai nhau, ghen tuông nhau, hẹn hò nhau bằng những câu nói vui vẻ, ý nhị của những người đi đưa đám.

c. Nghệ thuật xây dựng hình ảnh, sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu hài hước. 

– Từ ngữ trong khi miêu tả: gợi hình, tạo ấn tượng hài hước.

– Giọng điệu trần thuật mỉa mai châm biếm sâu cay: thật là.

– Tạo ra những hình ảnh châm biếm: người chết nằm trong quan tài mĩm cười sung sướng; nhìn thấy làn da trắng thập thò trong áo voan trên cánh tay và ngực Tuyết, ai nấy đều cảm động hơn nghe tiếng kèn Xuân nữ ai oán, não nùng.

Phân tích tác phẩm hạnh phúc của một tang gia (trích số đỏ) của Vũ Trọng Phụng

Bài làm 

Vũ Trọng Phụng (1912-1939) với 27 tuổi đời, 10 năm cầm bút, nhưng sự nghiệp văn chương của ông để lại cho đời thật vô cùng lớn lao: 7 tập phóng sự, 9 cuốn tiểu thuyết, 6 vở kịch và khoảng 30 truyện ngắn. Hơn nửa thế kỉ trước, ông từng được ca ngợi là “ông vua phóng sự đất Bắc”, là một “văn tài lỗi lạc” (Lưu Trọng Lư), là một “thiên tài” (Thanh Châu)… Tiểu thuyết “Số đỏ”, “Giông tố” của Vũ Trọng Phụng được đánh giá là kiệt tác văn chương trong nền văn học Việt Nam hiện đại.

Vũ Trọng Phụng viết “Số đỏ” vào năm 1936, qua nhân vật Xuân Tóc Đỏ, một tên hạ lưu, một gã “ma cà bông”, ông đả kích cay độc cái xã hội trưởng giả tư sản thành thị đang chạy theo lối sống “Âu hóa” văn minh rởm, hết sức đồi bại, nhố nhăng đương thời.

Mỗi chương trong “Số đỏ” đều được đặt những cái tên trào phúng châm biếm sâu cay. Cuốn tiểu thuyết gồm 20 chương; chương 15 mang cái tên rất dài: “Hạnh phúc của một tang gia”- Văn minh nữa cũng nói vào một đám ma gương mẫu”. Chương này kể về cái chết và đám ma Cụ tổ như một màn bi hài kịch. Có biết bao tình tiết, biết bao bộ mặt xuất hiện trong đám ma khác nào những vai hề. Cái chết của Cụ tổ và đám ma vừa đáng khóc vừa đáng cười. Khóc vì đạo lí suy đồi đến cực độ. Cha chết, ông chết mà “bọn con cháu vô tâm ai cũng sung sướng thỏa thích”. Cái chết của ông già hơn 80 tuổi “đã làm cho nhiều người sung sướng lắm. Ai cũng nghĩ đến cái lợi do cái chết và đám tang của Cụ tổ mang lại, đúng là “Hạnh phúc của một tang gia”. Sự báo hiếu của bọn con cháu của Cụ tổ chỉ là để khoe giàu, khoe sang với thiên hạ. Cái chết và đám ma Cụ tổ như một đám rước, với bao vai hề hiện lên dưới ngòi bút trào phúng, châm biếm đả kích của tác giả “Số đỏ” sao không đáng cười?

Cái chết của Cụ tổ được bọn con cháu mong đợi từ lâu. Trong lúc Cụ tổ ốm thập tử nhất sinh, đốc tờ Xuân chỉ dùng một lọ nước ao tanh bẩn, mấy lá thài lài và rau sam – thuốc thánh đền Bia, thế mà Cụ tổ, chỉ độ nửa giờ sau khi dùng thuốc “đã tỉnh táo khác thường”, tự ngồi dậy được, ăn được nửa bát cháo. Và cũng chỉ bằng một câu chào: “Thưa ngài, ngài là một người chồng mọc sừng!”, Xuân đã làm cho Cụ tổ “nấc một cái to, ngã xuống giường”, bất đắc kì tử! Ông già hơn 80 tuổi, trước lúc nhắm mắt còn giăng giối: “Để ta chết! Sống cũng nhục! Có chạy chữa thì chạy chữa cho cái thanh danh nhà tao mà bọn chúng mày đã trót bôi nhọ! Thế!”. Cái chết của Cụ tổ vừa đáng khóc vừa đáng cười. Văn Minh, cháu đích tôn của Cụ tổ cứ băn khoăn mãi về tội và ơn của Xuân Tóc Đỏ: “Xuân tuy phạm tội quyến rũ em gái ông, tố cáo cái tội trạng hoang dâm của một em gái khác nữa của ông, nhưng tình cờ đã gây ra cái chết của ông cụ già đáng chết. Hai cái tội nhỏ, một cái ơn to… Làm thế nào?” Cái băn khoăn ấy của Văn Minh sao không đáng khóc và đáng cười.

Đám tang của Cụ tổ khác nào một đám rước? Có kiệu bát cống, có lợn quay che lọng. Có kèn ta, kèn tàu, kèn tây. Còn có hai viên quan chức nhà nước Min-đơ, Min-toa giữ trật tự! Bọn con cháu hạnh phúc lắm, sung sướng lắm! Cụ cố Hồng hút liền một chặp 60 điếu thuốc phiện, gắt 1872 câu gắt: “Biết rồi! Khổ lắm, nói mãi!” mà thằng bồi tiêm đã đếm được! Cụ nhắm nghiền đôi mắt, mơ màng nghĩ đến lục lụ khụ chống gậy, mặc bộ đồ xô gai, vưa ho khạc vừa khóc mếu sẽ làm cho ai cũng phải “ngợi khen một cái đam ma như thế, một cái gậy như thế!”.

Văn Minh chồng lấy làm hạnh phúc vì cái món lợi chia gia tài của Cụ tổ mang lại “cái chúc thư kia sẽ đi vào thời kì thực hành chứ không còn là lí thuyết viển vông nữa”. Ông Phán mọc sừng chỉ nhờ “đôi sừng hươu vô tình trên đầu” mà ông được bố vợ là cụ cố Hồng sẽ chia thêm cho một số tiền là vài nghìn đồng. Ông sung sướng muốn gặp ngay ông Xuân để “trù tính ngay một công cuộc doanh thương”. Cô Tuyết tuy “đau khổ… muốn tự tử được” vì không thấy anh Xuân đến đưa ma, nhưng cô cũng không kém phần hạnh phúc như mọi người khác. Tuyết mặc bộ y phục “Ngây thơ” với”vẻ buồn lãng mạn” đi mời trầu cau và thuốc lá các quan khách, để cho thiên hạ phải biết rằng “mình chưa đánh mất cả chữ trinh”.

Có vai hề là bầy con cháu! Có vai hề là những quan khách. Là bạn của cô Tuyết, bà Văn Minh, cô Hoàng Hôn, bà Phó Đoan vân vân, những “giai thanh gái lịch” đến đưa tang là để “chim nhau, cười tình với nhau, bình phẩm nhau, chê bai nhau, ghen tuông nhau, hẹn hò nhau,…”. Là những người bạn của cụ cố Hồng đến đưa ma Cụ tổ “ngực đầy những huy chương như Bắc đẩu bội tinh, Long bội tinh… để khoe tài, khoe đức” (!), với những bộ râu ria “hoặc dài hoặc ngắn, hoặc đen, hoặc hung hung, hoặc lún phún hay rầm rậm, loăn quoăn…”. Ngòi bút biếm họa của Vũ Trọng Phụng thật hiếm có. Ông đã làm cho độc giả phải ôm bụng mà cười về những bộ râu ấy!

Sụ cụ Tăng Phú với ông Xuân – cố vấn báo Gõ mõ đến đưa tang giữa đường, với sáu chiếc xe, xe nào cũng che hai lọng có hai vòng hoa đồ sộ. Sư cụ Tăng Phú “sung sướng và vênh váo ngồi trên một chiếc xe” vì đây là “cuộc đắc thắng đầu tiên của báo Gõ mõ” đã đánh đổ được Hội Phật giáo. Còn Xuân Tóc Đỏ đã được Tuyết “liếc mắt đưa tình cho nó để tỏ ý cảm ơn!”. Hắn đã làm cho bà cụ Hồng cảm động cực độ, sung sướng kêu: “Ấy giá không có món ấy thì là thiếu chưa được to, may mà ông Xuân đã nghĩ hộ tôi!”. Đó là cảnh hài sao không đáng cười được! Cảnh hạ huyệt mới thật sự là một cảnh trong vở bi hài kịch. Cậu Tú Tân luộm thuộm trong chiếc áo thụng trắng, với chiếc máy ảnh trong tay, cậu bắt bẻ từng người một, hoặc chống gậy, hoặc gục đầu, hoặc cong lưng… để cậu chụp ảnh lúc hạ huyệt! Cụ cố Hồng thì “mếu máo và ngất đi!”. Ông Phán mọc sừng “oặt người đi, khóc mãi không thôi: “Hứt!… Hứt!… Hứt!…”. Thế nhưng ông ta rất tỉnh táo đã bí mật dúi vào tay Xuân tờ bạc 5 đồng gấp tư để “giữ chữ tín” và cũng là để “tri ân” người đã đem đến cho mình món lợi to!

Vũ Trọng Phụng đã sử dụng biến hóa nhiều thủ pháp châm biếm trào phúng cay độc. Lúc thì phóng đại, lúc thì biếm họa. Có cử chỉ đáng cười! Có ngôn ngữ buồn cười! Có cảnh gây cuời! Từ tang chủ, bọn con cháu đến quan khách, tất cả đều trở thành những vai hề. Vì thế mới có hình ảnh “người chết nằm trong quan tài cũng phải mỉm cười sung sướng nếu không gật gù cái đầu…”.

Qua chương “Hạnh phúc của một tang gia”, ta thấy được nghệ thuật trào phúng bậc thầy của Vũ Trọng Phụng trong “Số đỏ”. Tiếng cười trên trang văn của ông có giá trị tố cáo mãnh liệt, đả kích sâu cay cái nhố nhăng, đồi bại của xã hội thực dân phong kiến tư sản, cái xã hội “khốn nạn”, “chó đểu” như ông đã phỉ nhổ, nguyền rủa

Thật vậy, cái chết và đám ma Cụ tổ là một vở bi hài kịch, vừa đáng khóc, vừa đáng cười, nhưng cái đáng cười là chủ yếu!

Phân tích nghệ thuật trào phúng qua đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng.

BÀI LÀM

Từ lâu nhiều người đã kể Số đỏ của Vũ Trọng Phụng vào hàng những tác phẩm xuất sắc nhất của thể loại trào phúng trong văn xuôi Việt Nam. Với Số đỏ, người đọc được cười từ đầu đến cuối, cười một cách hả hê. Nhưng cũng với Số đỏ người đọc phải phẫn uất mà kêu lên : Trời ! Cái xã hội gì mà giả dối, bịp bợm đến thế, bất nhân, bạc ác đến thế !

Đọc Số đỏ, người ta nghĩ, đây đúng là đất cho ngón võ sở trường của Vũ Trọng Phụng. Trong tác phẩm này, ngón võ ấy đã được sử dụng hết sức lợi hại trong một chương, chương XV, có nhan đề là “Hạnh phúc của một tang gia”.Ngón võ ấy là ngón gì, ấy chính là nghệ thuật tạo mâu thuẫn. Thật ra không phải Vũ Trọng Phụng tạo ra mâu thuẫn. Mâu thuẫn vốn tự có trong bản chất xã hội, và nhà văn họ Vũ với cái nhìn sắc như dao của mình, với cái tài của một “ông vua phóng sự” bẩm sinh đã nhận ra nó, chí nó ra, nâng nó lên cho cả toàn dân thiên hạ thấy để cười, để căm ghét và khinh bi nó.

Cách đặt nhan đề chương sách của Vũ Trọng Phụng đã lạ lùng, đầy mâu thuẫn: Hạnh phúc của một tang gia. Tang gia mà cũng hạnh phúc à? Tang gia mà cũng có thể hạnh phúc được ư ? cái chết của người thân gia đình có thể đem lại chò người ta hạnh phúc được sao ? Nếu chỉ đọc nhan đề, người ta có thể nghĩ là nhà văn  đã bịa ra một cách cách ác ý bằng sự kết hợp của hai khái niệm hoàn toàn đối lập ấy. Nhưng không, đó không phải là ác ý của nhà văn, đó là sự thật của đời sống, sự thật của xã hội mà nhà văn muốn mổ xẻ ra để mọi người nhìn thấy nó tận mắt.

Mọi sự bắt đẩu từ cái chết của một ông già. Ông già ấy là cha, là ông của một gia đình đông  đảo và đáng kính” của một xã hội “thượng lưu”. Cả cái gia đình ấy đã nhao lên “nhao lên mỗi người một cách”. Nhưng nhao lên vì đau khổ, vì đau đớn, vì lo lắng… trưóc cái chết của người thân chăng ? Không phải, chúng đã nhao lên vì…. hạnh phúc ! “Cái chết kia đã làm cho nhiều người sướng lắm”: Câu văn tưởng chừng như ngược đời kia của Vũ Trọng Phụng đã thâu tóm cả mội thứ “thế thái nhân tình”.    

Nhận định ấy không hề là một sự bịa đặt cho vui của nhà văn. Sự thật rất rành rành cụ thể .Ông Phán mọc sừng sau cái chốt của ông nội vợ, bỗng thấy cái “sự mọc sừng” của mình tăng giá lên vài nghìn đồng. Cụ cố Hồng sung sướng “mơ màng đến cái-lúc đồ xô gai , lụ khụ chống gậy vừa ho khạc, vừa khóc mếu” để được người ta ngợi khen “một cái đám ma như thể, một cái gậy như thế,…” Còn ông Văn Minh, cháu đích tôn, nhà cải cách xã hội ? Ông ta sung sướng tột đỉnh bởi vì với cái chết của ộng nội, ông ta thấy rằng tờ di chúc đã được thực hiện, nghĩa là cái ao ưóc cho ông nội mình chết đi để được chia của đã trở thành sự thật. Bà Văn Minh sung sướng theo đúng cách của một phụ nữ tân thời, bà ta nhận ra từ cái chết của ông nội chồng một dịp may hiếm có để có thể mặc “trang phục tân thời” đồ xô gai tân thời, “những sáng tạo mốt mới” của tiệm may Âu hoá !

Tâm địa của lũ người kia tưởng đến thế là tởm và lố bịch. Nhưng chưa hết đến đây, Vũ Trọng Phụng còn đẩy lên một tầng nữa. Bởi bọn con cháu bất hiếu nhất trần đời đó còn muốn tỏ ra mình là kẻ cớ hiệu, có thảo cũng nhất trần đời nữa kia. Thế là dưới ngòi bút của nhà văn trào phúng, sự bịp bợm cao nhất, đáng phí nhổ nhất cũng bộc lộ ra. Những kẻ mong cho ông già mau chết đã tổ chức một đám ma thật to để bày tỏ lòng hiếu thảo, tiếc thương đối với người đã chết ! Chính vì thế ngòi bút của Vũ Trọng Phụng tập trung sức mạnh như có thần trong phần thứ hai của chương sách – phần tả cảnh đám ma. 

Trước hết nhà văn tả cô Tuyết, một cô gái hư hỏng nhưng chỉ “hư hỏng một nửa , một thiếu nữ đang rất tiêu biểu cho xã hội “tân thời ngày ấy”. Tuyết  mặc bộ trang phục nửa kín nửa hở, với nét mặt đó, “vẻ buồn lãng mạn” vì  nhớ nhân tình chứ không phải vì thương người chết) đã gây một hiệu quả lạ lùng. Các vị tai to mặt lớn đi đứa đám chỉ nhìn vào vẻ khêu gợi của Tuyết để mà cảm động, cứ như thực sự cảm động trước nỗi buồn tang tóc vậy.

Đám ma to thật, to đến nước “có thể làm cho ngựời chết nằm trong quan tài cũng phải mỉm cười sung sướng,”. Người ta đã lợi dụng đám ma đến mức cao nhất đế khoe giàu, khoe sang và để khoe lòng hiếu thạo giả vờ của mình.

Nếu như mong muốn của tất cả đám con của người chết kia là trong đám ma này đưa sự giả dối, bịp bợm đồng thời là sự tàn nhẫn bất nhân, đểu già của mình lên đến mức hoàn toàn thì quả thực chúng đã đạt được một cách trọn vẹn, xuất sắc.

Nhưng chưa hết. Dưới mắt Vũ Trọng Phụng, cái lũ người giả dối không chỉ bao gồm một nhóm nhỏ ấy. Chúng đông đáo lắm. Chúng là toàn xã hội vãn minh Âu hoá Bắt đầu là hai nhà đại diện cảnh -sát, nghĩa là đại diện của nhà nước, thầy Min Đơ và thầy Min Toa. Tặc giả đã nói lên vẻ mừng rỡ hí hửng của hai thầy khi được chủ nhà đám ma thuê làm người giữ trật tự. Lí do của sự mừng rỡ, duy nhất chi là vì họ đang không có việc gì để làm và đang “buồn như nhà buôn sắp vỡ” Thứ đến là các vị tai to mặt lớn, lớp’“hoa” của giới thượng lưu xã hội, mặt mũi sang trọng; người đeo đầy đủ các thứ “hội rinh”. Trong đám ma này, sự cảm động của họ không phải là đã nhớ đến người đã khuất, cũng không phải vì tiếng kèn đưa ma não ruột bi ai, mà chỉ vì… được ngắm không mất tiền làn da trắng thập thò trong làn áo mỏng của cô Tuyết.

Sự xuất hiện của hai tên đại bịp là Xuân Tóc Đỏ và sư ông Tăng Phú trong dịp này lại khiến người ta cảm động đến cực điểm. Vì sao ? Vì với sáu chiếc xe kéo và những vòng hoa đồ sộ hại kẻ này đã làm cho đám ma thêm lọng trọng, to tát. Đến bà cụ cố Hồng, có lẽ là người lương thiện nhất trong cái gia đình vừa hư hỏng vừa đại bịp ấy, cũng cảm động đến hớt hải lên.                                                                                   

Những người đi đưa đám thật đông đào. Bằng điệp khúc “Đám cứ đi…” được nhắc lại đến mấy lần, tác giả như muốn nói, đám ma thật là to, thật là đông, thiên hạ tha hồ mà chiêm ngưỡng để thấy rõ sự to tát của nó. Nhưng cứ thử tìm xem trong đám người đông đảo ấy có ai là ngưừi đang thực sự “đi đưa dám”, nghĩa là có chút tiếc thương đối với người chết mà họ đang đưa tiễn ? Không có ai cả, tất cả mọi người, đàn ông cũng như đàn bà, già cũng như trẻ, tuy đang giữ một vẻ nghiêm chỉnh, nhưng đều đang nói một điều gì đó, nghĩ một điều gì đó không dính dáng đen người chết và đám ma cả. Trai thanh gái lịch thì chim nhau, bình phẩm, chê bai nhau, ghen tuông nhau, hẹn hò nhạu… nhưng tất cả đều “mang vẻ mặt buồn rầu của người đi đưa đám ma”. 

Thật là nhẫn tâm, thật là vô liêm sỉ. Ta sẽ nghi như thế. Nhưng, với Vũ Trọng Phụng có nghe được những lời mà họ nói với nhau mới thấy sự vô liêm sỉ còn trơ tráo đến mức nào mà nhà văn đã đưa ra một số lời ấy.

“Đám cứ đi…” có nghĩa là sự vô liêm sỉ ấy không hề khép lại, nó còn kéo dài.

Đến lúc đám tang không “cứ đi” nữa mà dừng lại để hạ huyệt, Vũ Trọng Phụng còn hiến cho người đọc hai chi tiết đặc sắc, đẩy cảnh đưa đám này lên đến đỉnh điểm. Chi tiết thứ nhất là cảnh câu Tú Tân bắt bẻ từng người một làm những động tác, giữ những tư thế đau buồn để cho cậu ta… chụp ảnh. Chi tiết thứ hai là ông Phán mọc sừng, cái kẻ giả dối và vô liêm sỉ nhất trong cái gia đình này đã khóc đến tưởng chừng ngất đi. Tuy vậy, giữa lúc oằn người khóc lóc, chính ông ta đã giúi vào tay Xuân Tóc Đỏ món tiền năm đổng vì đã có công gọi ông ta là “người, chồng mọc sừng” (chính là cái công gián tiếp khiến cho ông già chết). Thật là những kịch sĩ thượng hạng của những tấn trò đời. Hai chi tiết ấy đóng lại một cách trọn vẹn và sắc sảo chương nói về sự giả dối của con người.

Những điều Vũ Trọng Phụng viết trong trang sách là thật ư ? Nhưng những điều ấy vô lí lắm mà và hình như đều có thật cả. Ngòi bút Vũ Trọng Phụng đúng là sắc như dao. Đằng sau những lời nói như đùa, những cảnh trào phúng cười ra nước mắt, sự thật của đời sống cứ hiện ra lồ lộ mà trên nó nổi lên hai điều lớn nhất: sự tàn nhẫn và sự dối trá.

Có thể bạn quan tâm:

 Phân tích nghệ thuật trào phúng trong đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia

 Cảm nhận về bài thơ Thương Vợ của Trần Tế Xương

 Phân tích bài thơ tự tình II của Hồ Xuân Hương

 Phân tích nhân vật Tràng trong truyện ngắn Vợ Nhặt

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.